logo gloed

maandag 20 mei 2019
Letters

De beleving van het Stabat Mater

Eerder nog dan door de muziek van Dvorak werd ik gegrepen door de tekst. Met eigenlijk weinig woorden schetst de dichter het verdriet van de moeder bij haar stervende zoon. In dit stabat mater wordt niet zijn verhaal vertelt, maar het hare. Woord voor woord worden verdriet en spanning geschetst.
In het latijn heeft de dichter vrijheid in de volgorde van de woorden, de zin hoeft niet te beginnen met onderwerp. Dus begint de dichter met wat het belangrijkst is voor het verhaal dat verteld moet worden. Bouwt de tekst woord voor woord op. En bewaart soms een woord voor het laatst om het extra nadruk te geven zodat het het langst doorklinkt in ons hoofd. Zo valt het op dat de verschillende woorden voor de Jezus (de zoon, de eniggeborene) in dit gedicht vaak voor het laatst worden bewaard. En de muziek onderstreept de taal steeds. Dvorák wist heel goed wat elk woord betekende.
Omdat ik denk dat het de beleving van muziek kan versterken om de tekst goed te begrijpen heb ik mijn beleving van de tekst geprobeerd weer te geven, aan de hand van een woord-voor-woord vertaling. Op voorhand excuses voor eventuele vergissingen.

PS een paar opmerkingen
• Ik heb me vanwege de tijd beperkt tot de stukken die we als koor zingen.
• Het latijn kent geen hoofdletters of kleine letters, dat heb ik in de vertaling gevolgd. Vandaar soms ook heilige namen met een kleine letter.
• Ik vond een recent artikel dat het alleroudste transcript van de tekst van het stabat mater is gemaakt in een nonnenklooster. Het sluit aan bij mijn idee dat het gedicht misschien wel van een vrouwelijke dichter is ????

I (koor en solisten)

In de muziek is eerst een ouverture-achtig begin, bijna alsof het een ballet is. Het hele stuk komt al voorbij: het verdriet, het samen rouwen, en het paradijs aan het einde.

Daarna schetsen vier ‘coupletten’ de situatie. Eerst het koor: het koor geeft een uiteenzetting in woorden, alsof het het volk is wat eromheen staat zoals in een Griekse tragedie:
stabat (zij stond) mater (de moeder, of een moeder) dolorosa (verdrietig)
We zitten er meteen in. De eerste 3 woorden begrijpt iedereen: een treurende moeder.
Nog meer scene-beschrijving:
iuxta crucem (naast het kruis) lacrimosa (in tranen)
Waarom dan het kruis, waarom het verdriet?
dum pendebat filius (toen hij hing… haar zoon)
Met een paar woorden is de hele scene geschetst. Een beeld dat iedereen begrijpt, de moeder in tranen, bij een zoon aan het kruis. Mannen en vrouwen schetsen vol verdriet het tafereel.

De tenor schetst nog wat uitgebreider het verdriet van de moeder. Vol woorden die allerlei vormen van rouw uitdrukken, zuchten, treuren, hartepijn:
cuius (van haar, ≈ zij heeft) animam gementem (een zuchtende geest)
contristatam (niet zomaar triest, maar samen (con) triest, het woord komt later terug) et dolentem (en vol smart)
pertransivit (iets heeft haar doorstoken, wat zou het zijn…?) gladius (zwaard)
Kortom, haar hart doet pijn alsof het door een zwaard doorboord is. De pijn klinkt in de muziek door. Kennen we niet allemaal dat verdriet, dat je daadwerkelijk voelt alsof je hart is gebroken? Het hele couplet weten we niet wat het onderwerp gaat worden van deze zin, de dichter bewaart dat woord zwaard tot het allerlaatst, om de spanning op te voeren.
Een vrouw, de sopraan, spreekt verder over de rouwende moeder:
o quam tristis (o hoe triest) et afflicta (en aangedaan)
fuit illa (was zij) benedicta (de gezegende)
mater unigeniti (de moeder van de eniggeborene) 
Ook deze volgorde van woorden is niet toevallig. Eerst het verdriet, dan de gezegende, dan de moeder, wiens moeder? Die van de Zoon. De muziek sleept ons mee in medeleven.

quae maerebat (aan haar was het diepbedroefd) et dolebat (en zij treurde, de dichter gebruikt vele woorden met subtiel verschillende betekenissen, herhaling maakt het duidelijk)
et tremebat (en zij beefde)
pia mater (de heilige moeder is het onderwerp van deze zin) dum videbat (toen zij zag)
nati (de geborene, haar zoon) poenas (de straffen, de folteringen) incliti (glorieus, hoort bij de zoon) De constructie vertelt dat de heilige moeder het onderwerp is. Zij ziet de folteringen die haar zoon worden aangedaan. Dat herhalen we als koor ook steeds: de folteringen van haar glorieuze zoon. In dit couplet niet alleen de rouw, maar ook het geweld. Het verdriet gaat ook over wat hem aangedaan is, de pijn die hij lijdt.
We zien nu het hele plaatje voor ons: de diep verdrietige trillende, treurende moeder bij haar zoon die gefolterd is. Vooralsnog gaat het alleen nog maar over een moeder en een zoon, over een verdriet dat voor ons allemaal als mensen invoelbaar is.

II (alle solisten)

De alt nodigt ons uit om samen te rouwen, en vraagt ons:
quis est homo (wie is de mens) qui non fleret (die niet zou bewenen. Ja we wenen al, maar wie dan toch bewenen?)
matrem christi (de moeder van Christus, natuurlijk dat dachten we al, maar dit is de eerste keer dat hij genoemd wordt) si videret (als hij of zij zou zien)
in tanto supplicio (in zo’n kwelling)?

De tenor valt haar bij, later bijgevallen door de bas:
quis non posset (wie zou niet kunnen) contristari (weer: samen triest, in dit geval samen triest worden, mede lijden)
En samen bevestigen ze, uiteindelijk ook met de sopraan, dat niemand onaangeraakt kan blijven.
christi matrem contemplari (wie kan de moeder van christus aanzien, aanschouwen)

dolentem (vol smart) cum filio (met haar zoon)?

De sopraan vertelt het verhaal van christus:
pro peccatis (voor de zonden) suae gentis (van zijn volk)
vidit (zij heeft gezien) iesum (Jezus) in tormentis (in folteringen)
et flagellis (en zweepslagen of kwellingen) subditum (die hij ondergaat).

vidit (zij heeft gezien) suum (haar) dulcem (zoete) natum (zoon)
morientem (stervend) desolatum (verlaten)
dum
(toen) emissit (hij losliet, zoals emissie) spiritum (de geest)

III (koor)

eia (het woordenboek zegt: een uitroep van verwondering en vreugde) mater (moeder), fons amoris (bron van liefde)
Deze eerste vier woorden vormen een zin vol van liefde, zoals de muziek ook doet voelen. Liefde voor moeder, de moeder of een moeder, Maria of onze eigen moeder. De tekst maakt geen onderscheid. Er is één en al zachtheid.
me sentire (doe mij voelen, hoewel het woord doe pas in de volgende zin zit) vim doloris (de kracht, hevigheid van het verdriet, jouw verdriet of het mijne, ons gezamenlijke verdriet)
fac ut (maak dat, zorg dat) tecum (met jou) lugeam (ik zal rouwen) Deze opdracht ‘fac’ komt steeds terug, in het hele gedicht. Het betekent maak, of doe! En de kracht waarmee we het zingen maakt het meer dan een vraag of een wens, meer een wanhopige smeekbede. Hier gaat het om: samen, laten we het verlies samen dragen. Gedeelde smart is halve smart.

IV (bas en mannenkoor)

fac ut (hier is de smeekbede weer: maak dat) ardeat (het zal branden) cor meum (mijn hart)
in amando christum deum (het gaat hier over liefde, in de richting van de gezalfde, god)
ut (dat, het is een vervolg-bede) sibi (aan hem) complaceam (ik zal behagen) Zorg dat mijn hart zal branden voor hem, de geliefde, de gezalfde, voor god.

sancta mater (heilige moeder) istud (dit) agas (jij drijft, bewerkstelligt)
crucifixi (van de gekruisigde) fige (hecht, ) plagas (slagen, klappen)
cordi meo (aan mijn hart) valide (krachtig) Dit is een gecompliceerde zin die me doet denken aan de uitdrukking op het hart drukken. In dit geval het op het hart drukken van het leed, namelijk de klappen die de gekruisigde krijgt.

V (koor)

tui (aan jou) nati (geboren) vulnerati (de kwetsbare)
Ook deze zin van drie woorden, zo teder: jou is geboren een kwetsbare zoon. Hier nog liefelijk, het moederschap.
tam (zo) dignati (waardig) pro me (voor mij) pati (aan het kruis gespreid (?))
poenas (de folteringen) mecum (met mij) divide (deel)
Drie woorden die uitnodigen tot samen lijden: Deel de folteringen, de pijn met mij.

VI (tenor en koor)

fac me (maak dat ik) vere (werkelijk) tecum (met jou) flere (ween, in tranen zijn)
crucifixo (de gekruisigde) condolere (samen)
Laten we samen de gekruisigde bewenen.
donec (totdat eindelijk) ego vixero (ik zal hebben geleefd)
Oftewel: zolang als ik leef.
Waarom Dvorák kiest voor een mannenkoor, daar zou ik op basis van de tekst niks over durven zeggen. Maar het is een interessante vraag. i

uxta crucem (naast het kruis) tecum (met jou) stare (staan)
Ik wil met jou naast het kruis staan, zegt de dichter.
te
(jou) libenter (gaarne) sociare (tot bondgenoot of metgezel maken)
Ik wil graag jou bondgenoot zijn, met jou zijn.
in planctu (in het slaan, het op de borst slaan in rouw) desidero (ik verlang)
Ik verlang ernaar samen met jou in rouw op de borst te slaan.
Het zijn drie zinnen die elkaar aanvullen, die opbouwen in heftigheid: samen staan, samen zijn, samen rouwen.

VII (koor)

virgo virginum (maagd der maagden) praeclara (schitterende, edele)
De eerste zin is ondubbelzinnig puur, dat hoor je ook terug in de muziek: schitterende maagd der maagden.
mihi (aan mij) iam (niet meer) non sis (wees niet) amara (scherp, bitter)
De dichter vraagt iets als : wees alsjeblieft niet ‘boos’ op mij. Het bittere in ‘amara’ is ook te horen in de muziek.
fac (maak) me (dat ik) tecum (met jou) plangere (rouwen, in rouw op de borst slaan, jammeren)
Laat mij met jou rouwen! In dit deel klinkt dit verlangen intiem, dichtbij, liefdevol.

VIII (sopraan en tenor)

fac ut portem christi mortem
passionis fac consortem et
plagas recolere.

fac me plagis vulnerati
cruce hac inebriari
ob amorem filii

IX (alt)

inflammatus et accensus
per te virgo sim defensus
in die iudicii

fac me cruce custodiri
morte christi praemuniri
confoveri gratia

X (solisten en koor)

quando (als, wanneer, op het moment dat) corpus (het lichaam, vertaal gerust mijn lichaam) morietur (zal sterven)
Als het lichaam zal sterven…
fac ut
(maak dat, weer de smeekbede) animae (aan de ziel, aan mijn ziel) donetur (zal worden gegeven)
Maak dat aan mijn ziel zal worden gegeven…
paradisi gloria (de glorie van het paradijs) amen (het heilige woord in meerdere tradities, van adem en ohm)

Login formulier

Toegang tot het Ledenportaal

Uw privacy

Bij elk bezoek aan onze site wordt automatisch uw (tijdelijke) ip-adres herkend en zo mogelijk de site of e-mail van herkomst. Wij bewaren en gebruiken deze gegevens niet als individuele (persoons)gegevens, maar alleen om de navigatie en bezochte pagina's van onze site te analyseren om hiermee de bekendheid, functionaliteit en inhoud van onze site (en e-mails) te kunnen verbeteren. Om onze dienstverlening te optimaliseren worden via onze site in zeer beperkte mate zogenaamde cookies op uw computer geplaatst. Zo kunnen wij ervoor zorgen dat u bij een bezoek aan onze site niet herhaaldelijk dezelfde informatie ontvangt of moet invoeren. Deze gegevens blijven op uw eigen computer en worden door ons niet voor andere doeleinden gebruikt. Overigens is hetgeen in cookies wordt opgeslagen mede afhankelijk van uw eigen browserinstellingen.

E-mailadressen

Wij bewaren en gebruiken uitsluitend e-mail adressen die rechtstreeks aan ons worden opgegeven of waarvan bij opgave duidelijk is dat ze aan ons worden verstrekt. Wij gebruiken een e-mail adres alleen waarvoor dit aan ons is opgegeven en voor zover daarvoor ook toestemming is verleend. Deze toestemming is te allen tijde weer in te trekken via onze site of door dit op een andere wijze aan ons mee te delen. Wij verstrekken nooit e-mail adressen aan derden t.b.v. commerciële doeleinden.
Als u wenst te reageren op ons privacybeleid of als u vindt dat onze site of ons handelen hiermee niet in overeenstemming is, vragen wij u contact met ons op te nemen.

Reageren

In het geval dat wij uw informatie willen gaan gebruiken voor doeleinden, die (nog) niet zijn voorzien in dit privacybeleid, zullen wij dit vooraf meedelen, zodat u uw toestemming hieraan kunt onthouden. Op verzoek verlenen wij aan u toegang tot alle informatie die wij van u vasthouden en bieden wij u de mogelijkheid om eventuele onjuiste gegevens te corrigeren. Hiervoor kunt u contact met ons opnemen.
U kunt reageren door een e-mail te versturen naar het secretariaat.