logo gloed

zondag 13 oktober 2019
Letters

Rossini en zijn Petite Messe Solennelle

Wat valt er te schrijven over de Petite Messe Solennelle van Rossini? Zijn leven en zijn eigen commentaar geven alle mogelijkheden om de plank volledig mis te slaan. Toch doe ik maar een poging.

Allereerst een paar gegevens:
Rossini, geboren 1792 te Pesaro bij Venetië, was een soort natuurtalent, een self made man, die in een periode van negentien jaar niet minder dan 40 opera’s schreef. Allemaal frisse, ongecompliceerde en meeslepende muziek. Rossini had een geweldig succes en werd stinkend rijk.
Voor veel mensen was hij een idool. Een soort Micheal Jackson of een Madonna van de 19e eeuw. Maar dan voor de zeer ontwikkelde, betere klasse. Zijn eerste biograaf, Stendhal schreef reeds in 1823 (!)dat er sinds Napoleon niemand naar voren was getreden die elke dag meer in de belangstelling stond dan Rossini, of het nu in Napels was, of in Londen, of Wenen, of Parijs of Calcutta. Tijdens zijn leven viert de Parijse Opera in 1868 de 500ste uitvoering van zijn laatste grote werk: Wilhelm Tell.
Het was zijn veertigste opera in negentien jaren. Het was ook de laatste. Van 1829 tot zijn dood in 1868 schreef hij hoegenaamd niets meer.
Rossini was een gevat maar ook nukkig man. Toen hij vanuit Italië naar Parijs moest, om ’s werelds meest beroemde uroloog te raadplegen (hij had gonorroe opgelopen), legde hij de hele weg af in een koets. Hij durfde de hoge snelheid van de trein, die er inmiddels al wel was, niet aan.

De laatste tientallen jaren van zijn leven verbleef hij vooral in Parijs. Hij liet een villa bouwen in Passy, in de buurt van Versailles. Daar was hij dan zomers, terwijl hij ’s winters in zijn appartement in Parijs was.

Beroemd waren de zaterdagavonden bij Rossini. Hij hield van muziek, maar minstens zoveel van lekker eten en drinken. Dat was op die zaterdagavonden allemaal ruim te krijgen voor een gezelschap van doorgaans zo’n zestien genodigden, diplomaten, bankiers, hoge adel en musici. De musici brachten muziek in, de anderen gevatte conversatie, anders kwam je er niet in. Het gezelschap bleef tot tien uur, want dan ging Rossini slapen

In de lange periode van na 1829 heeft Rossini – naast enkele kleine pianowerkjes, ter gelegenheid van huisconcertjes in zijn woning - nog slechts twee belangrijke werken geschreven. Een Stabat Mater, voltooid 1841 en, op zijn zeventigste, in 1863, de Petite Messe Solennelle.

Door de speciale humor is het voorwoord dat Rossini schreef voor deze mis niet zo gemakkelijk te vertalen. Het gaat ongeveer zo:

‘Kleine plechtige (gezongen) mis in vier delen gecomponeerd voor begeleiding van twee piano’s en een harmonium op muziek gezet met het oog op mijn buiten in Passy. Twaalf zangers behorend tot de drie seksen: mannen, vrouwen en castraten, kunnen het werk uitvoeren. Acht voor de koorzang, en vier voor de solopartijen. In totaal dus twaalf engeltjes. God, sta me toe de volgende vergelijking te maken. Er zijn ook twaalf apostelen te zien op dat beroemde vreetfestijn. het fresco geschilderd door Leonardo, met als titel het Laatste Avondmaal. Je zou het niet geloven ! maar onder uw discipelen zijn er die de plank misslaan. Heer, wees niet bang, ik zweer dat er geen Judas zal deelnemen aan mijn lunch en dat mijn zangers eenparig uw lof zingen bij het uitvoeren van mijn werkstukje dat helaas de laatste doodzonde van mijn ouderdom zal zijn.'

En als nawoord schreef hij nog een briefje aan God:

Beste God,
Hier is dan de muziek die ik zo juist voltooid heb, een armzalig voorbeeld van een mis. Is het gewijde muziek die ik hier geschreven heb, of heb ik maar wat aangerommeld? Zoals u weet ben ik in de wieg gelegd voor de lichtvoetige opera. Een beetje vakmanschap, een beetje je hart laten spreken, meer is het niet. Pet af voor U, en ik nodig mezelf graag uit voor uw paradijs!
Uw G. Rossini. Passy 1863

Bij het horen van de muziek komt de vraag op: Staat hier de muziek in dienst van de woorden van de mis, of heeft Rossini de woorden maar gebruikt ten dienste van de muziek?
De oordelen hierover zijn heel verschillend. Terwijl het antwoord toch voor de hand ligt. Rossini was een man van de opera. Die rol heeft hij bij het schrijven van gewijde muziek niet zomaar afgelegd. Hoe anders kun je het marstempo verklaren waarmee de pianobegeleiding van het Kyrie (!) begint ?! Maar Rossini zelf heeft Franz Liszt ooit toevertrouwd, dat dit nu eenmaal zijn specifieke manier was om zijn diepste religieuze gevoelens vorm te geven.

De eerste uitvoering is voor een select gezelschap en diende ter inwijding van de privé kapel van een zekere hertog Michel-Frédéric. De dag erop volgt de tweede uitvoering. Nu in gezelschap van diplomaten, de familie Rothschild, enkele ministers en ook van de pauselijke nuntius in Parijs.
Het werk krijgt uitzinnige recensies. En meteen krijgt Rossini verschillende verzoeken de pianopartijen om te werken tot orkestbegeleiding. Rossini voldeed pas aan het verzoek toen hij had gehoord dat iemand anders op het punt stond het te doen, en er muziekinstrumenten bij wilde halen zoals een saxofoon, zojuist uitgevonden door Adolf Sax. Nieuwigheden waarvan Rossini niets moest hebben.

Toen Rossini de orkestbewerking had voltooid, wilde hij graag de mis eens horen uitvoeren in een kerkgebouw. Maar de regels van de katholieke kerk stonden geen vrouwelijke zangers en ook geen castraten als koorleden toe. Rossini is daar verbaasd over. Vroeger zaten mannen en vrouwen gescheiden in de kerk, maar nu niet meer, schrijft hij in een brief. Dan moet het nu toch ook kunnen dat vrouwen naast mannen in een kerkkoor kunnen zingen? Voor het Gloria heb je nu alleen maar jongetjes van tussen de negen en de veertien jaar ! Wat is dat voor een kerk?
Hij schrijft er nog een brief over aan paus Pius de IX, van wie hij had horen vertellen dat die als jongeman altijd de deuntjes van zijn opera’s had gezongen. Deze stuurt wel een vriendelijke brief terug, maar de toestemming wordt niet verleend.
Na Rossini’s dood gaat een groep musici met de compositie de wereld in. Het stuk wordt in de concertzalen van heel Europa uitgevoerd. tot in Moskou toe.

Het geeft wellicht de ambivalentie weer van het werk aan: Petite Messe Solennelle. Ongehoord meeslepende muziek. Wel voor de concertzaal. Niet voor de kerk.

Gerard van ’t Spijker

 

Geraadpleegde literatuur: Cor van Berkel, Gioacchino Rossini, Haarlem/Antwerpen 1950; Herbert Weinstock, Rossini: A Biography. New York 1968; Emanuele Senici, (ed.), The Cambridge Companion to Rossini, Cambridge 2004.

 

Login formulier

Toegang tot het Ledenportaal

Uw privacy

Bij elk bezoek aan onze site wordt automatisch uw (tijdelijke) ip-adres herkend en zo mogelijk de site of e-mail van herkomst. Wij bewaren en gebruiken deze gegevens niet als individuele (persoons)gegevens, maar alleen om de navigatie en bezochte pagina's van onze site te analyseren om hiermee de bekendheid, functionaliteit en inhoud van onze site (en e-mails) te kunnen verbeteren. Om onze dienstverlening te optimaliseren worden via onze site in zeer beperkte mate zogenaamde cookies op uw computer geplaatst. Zo kunnen wij ervoor zorgen dat u bij een bezoek aan onze site niet herhaaldelijk dezelfde informatie ontvangt of moet invoeren. Deze gegevens blijven op uw eigen computer en worden door ons niet voor andere doeleinden gebruikt. Overigens is hetgeen in cookies wordt opgeslagen mede afhankelijk van uw eigen browserinstellingen.

E-mailadressen

Wij bewaren en gebruiken uitsluitend e-mail adressen die rechtstreeks aan ons worden opgegeven of waarvan bij opgave duidelijk is dat ze aan ons worden verstrekt. Wij gebruiken een e-mail adres alleen waarvoor dit aan ons is opgegeven en voor zover daarvoor ook toestemming is verleend. Deze toestemming is te allen tijde weer in te trekken via onze site of door dit op een andere wijze aan ons mee te delen. Wij verstrekken nooit e-mail adressen aan derden t.b.v. commerciële doeleinden.
Als u wenst te reageren op ons privacybeleid of als u vindt dat onze site of ons handelen hiermee niet in overeenstemming is, vragen wij u contact met ons op te nemen.

Reageren

In het geval dat wij uw informatie willen gaan gebruiken voor doeleinden, die (nog) niet zijn voorzien in dit privacybeleid, zullen wij dit vooraf meedelen, zodat u uw toestemming hieraan kunt onthouden. Op verzoek verlenen wij aan u toegang tot alle informatie die wij van u vasthouden en bieden wij u de mogelijkheid om eventuele onjuiste gegevens te corrigeren. Hiervoor kunt u contact met ons opnemen.
U kunt reageren door een e-mail te versturen naar het secretariaat.